Woda w diecie niemowląt – czy dopajanie jest potrzebne?

Odpowiemy w tym artykule na pytanie czy dopajanie niemowląt jest potrzebne i o co tak naprawdę chodzi z wodą.

Otóż woda jest niczym innym jak związkiem chemicznym o nazwie tlenek wodoru, znanym jako H2O. W swoim otoczeniu mamy do czynienia z wodą w stanie ciekłym, ale również w gazowym (para wodna) i stałym (lód). Woda jest również bardzo ważnym składnikiem w diecie każdego człowieka, ponieważ stanowi ona podstawowy składnik organizmów żywych.

Woda a ciało ludzkie

W organizmie noworodka znajduje się około 78% wody, a następnie jej ilość spada do około 72%. W drugim roku życia dziecka ilość wody wynosi około 65%. Dla prawidłowego funkcjonowania organizmu potrzebne jest odpowiednie nawadnianie. Przy czym szkodliwe dla organizmu może być zarówno odwodnienie, jak i podanie zbyt dużej ilości płynów.

Brak wody w organizmie jest szczególnie niebezpieczny dla niemowląt i małych dzieci. Zagrożenie życia istnieje, gdy niedobór wody u niemowląt znajduje się na poziomie 15% masy ciała. Może on wynikać nawet z dziennej utraty wody.

Natomiast przyjęcie wody w nadmiarze lub o zbyt wysokim poziomie elektrolitów powoduje zaburzenia gospodarki wodno – elektrolitowej, co wpłynąć może na zatrucie organizmu. Objawy zatrucia: drażliwość, senność, nadmierne wydalanie moczu.

Zapotrzebowanie dzieci na wodę

Zapotrzebowanie człowieka na wodę określa się na podstawie masy ciała (dla dorosłej osoby to 2-4% masy ciała). Dzienne potrzeby dzieci szacuje się w wysokości 10-15% masy ciała. Woda jest rozpuszczalnikiem elektrolitów, produktów przemiany materii, jak również środkiem transportu witamin, substancji odżywczych, hormonów. Woda zapewnia między innymi prawidłowy przebieg procesu trawienia, umożliwia właściwą ruchliwość stawów. Odgrywa również bardzo ważną funkcję w termoregulacji ciała.

Zapotrzebowanie niemowląt na wodę określono na podstawie ilości wody spożywanej z mlekiem matki oraz z żywnością i napojami uzupełniającymi (rozszerzanie diety). W przypadku niemowląt karmionych substytutami mleka kobiecego należy wziąć pod uwagę ilość wody używanej do przygotowania preparatów do żywienia.

Zalecane dzienne spożycie wody w I półroczu życia to 700–1.000 ml/dobę (100–190 ml/kg masy ciała). Podana wartość stanowi ilość wody zużytej do przygotowywania porcji mieszanki w ciągu całej doby.

Woda a karmienie sztuczne

Zgodnie z wytycznymi WHO celem, do którego należy dążyć jest WYŁĄCZNE karmienie piersią lub mlekiem matki do ukończenia 6 miesiąca życia dziecka. W przypadku niemowląt, które są karmione substytutem mleka kobiecego, również obowiązują te same zasady i stanowi on wyłączne pożywienie w tym okresie, zaspokaja potrzeby dziecka do wzrostu i rozwoju. Zatem w I półroczu życia dziecka nie ma konieczności podawania innych napojów, w tym wody. Wyjątkiem jest podawanie wody z lekami, jeśli mleko nie może być zastosowane.

Warunkiem prawidłowego nawodnienia niemowlęcia jest ścisłe stosowanie się do receptur przygotowania preparatów mlekozastępczych. Niemowlę, które otrzymuje wodę zamiast porcji substytutu mleka kobiecego może nie mieć później apetytu na mleko, a w efekcie – niedobory wartości odżywczych.

Natomiast niemowlęta, którym przygotowuje się mieszankę zawyżając recepturę – prawdopodobnie będzie miało zaparcia. Więcej o przygotowywaniu preparatów mlekozastępczych przeczytacie tu.

Woda w żywności uzupełniającej

Niemowlętom wprowadza się pokarmy stałe oraz wodę w II półroczu życia, czyli około 6 miesiąca życia. Woda zostaje dodana do diety dziecka w postaci płynnej (czysta woda) lub w żywności uzupełniającej. Woda znajduje się w potrawach (np. zupa, kisiel) lub w produktach bogatych w wodę (warzywa – nawet do 95%, owoce do 87% oraz napoje mleczne od 87 do 89%).

Zapotrzebowanie niemowląt w okresie 7-12 miesięcy wynosi od 800 do 1.000 ml/dobę. Jest to zatem łączna ilość wody wykorzystanej do sporządzenia mieszanki oraz woda znajdująca się w pokarmach stałych i podana do picia. Z czasem ilość mieszanki mlecznej może zmniejszać się na korzyść wody, a pożywienie dziecka będą stanowiły pokarmy stałe.

U małych dzieci, w wieku 1-3 lata, zapotrzebowanie wzrasta do 1.250 ml/dobę.

Jaka woda dla dziecka?

Eksperci zalecają, aby woda pitna stosowana w żywieniu niemowląt i małych dzieci była dobrej jakości. Gwarancję jakości dają wody głębinowe (sprzedawane w butelkach). Są one naturalnie czyste chemicznie i mikrobiologicznie. Zgodnie z wytycznymi ekspertów dla niemowląt i małych dzieci najlepsza jest woda źródlana lub naturalna woda mineralna – niskozmineralizowana (zawartość soli mineralnych<500 mg/l, powyżej roku zawartość soli mineralnych<1.500 mg/l), niskosodowa (sód<20 mg/l wody), niskosiarczanowa. Zaleca się, aby wody mineralne pić na surowo i nie stosować ich do gotowania.

Woda jest produktem łatwo psującym się – szczególnie, gdy jest przechowywana w wysokiej temperaturze lub została zanieczyszczona (np. śliną, pożywieniem). Kupowanie wody w mniejszych opakowaniach – maksymalnie 1,5 litrowych ułatwia jej stosowanie. Kupując wodę warto też zachować ostrożność i sprawdzić, czy nakrętka butelki nie została uszkodzona. Jest to ważny nawyk, szczególnie kupując wodę poza granicami swojego kraju (egzotyczne kraje!). Przechowywanie w warunkach zapewniających optymalną temperaturę i czystość wody gwarantuje jej jakość.

Starsze niemowlęta w wielu gospodarstwach domowych piją zwykłą, przegotowaną wodę z kranu, tzw. kranówkę. Jest to prawidłowe rozwiązanie pod warunkiem, że mamy pewność co do jej jakości. W warunkach wiejskich podawanie wody studziennej może być szczególnie niebezpieczne ze względu na ryzyko zatrucia jej azotanami i azotynami.

W czym podawać wodę?

Dzieci zazwyczaj nie wypijają od razu wody, tylko stopniowo przyzwyczajają się do nowego smaku, uczą się nawyku picia wody. Ma on bardzo duże znaczenie  w profilaktyce otyłości, szczególnie u dzieci karmionych sztucznie.

Nauka picia wody, to moczenie ust lub rąk w kubeczku, zabawa wodą, a później piją ją zaczynając od kilku łyków. Wprowadzenie wody do diety dzieci nie karmionych piersią może przebiegać dość łatwo. Wodę podaje się do posiłku lub po nim.

Najlepiej jest od razu uczyć dziecko, że wodę pije się z innego naczynia niż butelka. Może to być specjalny kubek (jest wiele rodzajów: bidon, diody, 360 stopnie i inne), można też zdecydować się na zwykły kubek. Ważne, aby był plastikowy, co pozwoli uniknąć uszkodzenia zębów dziecka. Wodę można też podawać łyżeczką, przy pomocy słomki, albo prosto z małej plastikowej butelki, np. na spacerze. Maluchy chętniej wypiją wodę z butelki, z której pije mama lub tata. Dla własnej wygody rodzice najczęściej wybierają przezroczyste lub półprzezroczyste  kubki, aby łatwiej było podać dziecku do picia.

Nawyki żywieniowe kształtujemy my sami, dając przykład swoją postawą. Im wcześniej dziecko zacznie przyzwyczajać się do picia wody, tym zdrowszy to będzie nawyk.

Czy w upały trzeba dopajać?

Kiedy właściwie jest upał? Otóż Polska leży w klimacie umiarkowanym, ale charakteryzuje się dużą zmiennością pogody. Coraz częściej przez nasz kraj przechodzą fale upałów, czyli ciągi dni z maksymalną temperaturą dobową powietrza ≥30°C, która utrzymuje się co najmniej przez 3 dni.

Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) przez pierwsze 6 miesięcy niemowląt karmionych preparatami zastępującymi mleko kobiece nie dopaja się. W czasie upalnych dni dzieci mogą po prostu więcej razy zgłaszać się po mleko. Będą piły częściej, a w małych ilościach. Spożycie mleka może wzrosnąć w godzinach wieczornych i nocnych, gdy jest trochę chłodniej na zewnątrz i pomieszczenia również zaczną się schładzać.

W upalne dni uważnie należy obserwować stan dziecka. Kontrolować ilości podanej mieszanki mlecznej, aby niemowlę wraz z nią otrzymało odpowiednią ilość wody – zgodnie z potrzebami w tym wieku. Dziecko traci wodę między innymi pocąc się, czy robiąc siusiu. Ospałość dziecka, sucha pieluszka przez dłuższy czas w ciągu doby będą niepokojącymi sygnałami, wskazującymi na podanie dziecku zbyt małej ilości wody (mieszanki mlecznej).

W klimacie umiarkowanym starsze niemowlęta (w II półroczu życia) mogą potrzebować około 400-600 ml /dobę dodatkowych płynów poza tymi pochodzącymi z żywności uzupełniającej. W klimacie gorącym zapotrzebowanie na dodatkową wodę wzrasta do 800-1.200 ml/dobę. Proponuje się dzieciom kilka razy dziennie czystą wodę, o ile to konieczne – przegotowaną.

Niektórzy pediatrzy stoją na stanowisku, że w czasie upałów (powyżej 30°C) należy dopajać również i młodsze niemowlęta (w I półroczu życia), podając po 10 ml wody pomiędzy karmieniami. Nie ma jednak żadnych oficjalnych wytycznych na ten temat.

Kiedy dziecko potrzebuje większej ilości wody?

Istnieją sytuacje szczególne, które wymagają podania niemowlęciu większej ilości wody. Są one zazwyczaj związane z zagrożeniem odwodnienia.

Podanie dodatkowej ilości wody wymaga
  • odwodnienie spowodowane chorobą (wysoka temperatura, biegunki, wymioty)
  • narażenie na utratę wody (zbyt długie przetrzymywanie dziecka w warunkach podwyższonej temperatury otoczenia: na zewnątrz – nasłonecznione miejsca, wewnątrz – w nagrzanym samochodzie).
Objawy odwodnienia
  • zaburzenia metaboliczne
  • zaparcia
  • niepokojący stan dziecka (osłabienie, podwyższona temperatura ciała)
  • niepokojące zachowanie po karmieniu
  • dziecko nie robi kupki i nie moczy pieluszki (mniej niż 2 pieluszki dziennie), albo mocz ma ciemniejszy kolor, nieprzyjemny zapach
  • wygląd skóry z cechami odwodnienia (suchość skóry, ust i  śluzówek – dziecko nie płacze)
  • zmiany w aktywności dziecka (ciągle śpi, kwili, chce być na rękach, jest apatyczne)
  • dziecko nie sygnalizuje głodu
  • dziecko nie budzi się na karmienia
  • ciemiączko jest zapadnięte lub wklęsłe.

W przypadku podejrzenia znacznego odwodnienia należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza, ponieważ może okazać się konieczne podanie dziecku dożylnie płynów i elektrolitów.

O żywieniu niemowląt karmionych sztucznie w okresie pierwszych 6 miesięcy oraz w II półroczu życia dowiecie się z odrębnych artykułów.

Źródła:

  1. “Feeding the non – breastfeeding child 6-24 months of age”, WHO 2004, www.apps.who.int
  2. “Global Strategy for Infant and Young Child Feeding”, WHO, UNICEF, 2003,  www.apps.who.int
  3. “Żywienie niemowląt i małych dzieci. Zasady postępowania w żywieniu zbiorowym”, www.imid.med.pl
  4. Zasady żywienia zdrowych niemowląt. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci”, Standardy Medyczne, 2014,  www.ptp.edu.pl
  5. “Normy żywienia dla populacji Polski”, pod red. prof. dr hab. n. med. Mirosława Jarosz, 2017, www.ncez.pl
  6. “Exclusive breastfeeding”, WHO, www.who.int
  7. “Tendencje zmian klimatu”, www.klimada.mos.gov.pl
  8. Obrazek wyróżniający: zdjęcie z archiwum Fundacji “Mlekiem Mamy”.